BÁCH KHOA CUỘC SỐNG
Biên dịch : Tuấn Minh
Nhà xuất bản Lao Động 2007
Khổ 13 x 19. Số trang : 199
Thực hiện ebook : hoi_ls
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com

LỜI MỞ ĐẦU
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com
Thế kỷ XX là thế kỷ của sự phát minh mạnh mẽ về khoa học kỹ thuật.
Việc phát minh ra máy bay, sản xuất ôtô công nghiệp hóa với quy mô lớn và
xây dựng đường cao tốc đã rút ngắn khoảng cách giữa các khu vực và tác
quốc gia; việc phát minh ra Pênêxilin, tiêm chủng phổ biến các loại vắc xin
phòng dịch, làm cho con người thoát khỏi những loại bệnh truyền nhiễm đã
uy hiếp nhân loại hàng vạn năm nay; việc phát minh ra và phổ cập máy điều
hoà, máy giặt, tủ lạnh, truyền hình… đã rất tiện lợi và cải thiện cuộc sống
vật chất của con người; việc phát minh ra quang tuyến và điện thoại di
động, sự xuất hiện của mạng Internet đã nhanh chóng nối liền con người
trên khắp thế giới với nhau nhanh chóng; việc hoàn thành công trình “tổ
gien” đã mở rộng nhận thức của con người những tầng sâu của sinh mệnh;
việc xây dựng và phát triển của ngành hàng không đã đưa tầm mắt của loài
người vươn tới nơi sâu thẳm của vũ trụ. Tất cả những điều đó không những
đã làm thay đổi phương thức sản xuất, cơ cấu kinh tế và phương thức sinh
sống của con người, nó cũng làm thay đổi nhận thức của con người đối với
thế giới khách quan, xây dựng các quan điểm khoa học hoàn toàn mới. Nhờ
đó, sự phát triển khoa học kỹ thuật và sản xuất trong 100 năm của thế kỷ XX
đã vượt qua tổng hợp mấy nghìn năm phát triển từ khi lịch sử loài người có
văn tự đến nay, nhưng đồng thời cũng gây ra một loạt những hậu quả tai hại
như phá hoại môi trường sinh thái, nhiều loài sinh vật bị tuyệt chủng… Con
người cuối cùng cũng đã nhận thức được, việc khai thác mang tính “cướp
bóc” đối với đại tự nhiên sẽ chịu sự trừng phạt nghiêm khắc. Chỉ có sống
hài hoà với tự nhiên mới có thể đạt được mục tiêu phát triển bền vững, vừa
không làm hại tự nhiên và môi trường vừa không uy hiếp sự sinh tồn của
nhân loại và sự phát triển của thế hệ tương lai.
Thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ mà khoa học kỹ thuật phát triển như vũ bão và
toàn cầu hoá kinh tế tri thức. Dựa trên nền tảng của công nghệ cao, công
nghệ thông tin, công nghệ sinh học và công nghệ gien sẽ có sự đột phá và
phát triển mới.
Chúng ta đã tiến hành thành công công cuộc đối mới và đã đạt được
những thành tựu hết sức to lớn và rực rỡ. Nhưng so sánh với thế giới và khu
vực thì còn những khoảng cách rất lớn, đặc biệt là với các nước phát triển
trên thế giới. Đảng và Nhà nước ta đã coi giáo dục và đào tạo, khoa học và
công nghệ là chính sách hàng đầu, nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, nước
mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, đi lên chủ nghĩa xã hội. Đó là ý
tưởng và sự nghiệp to lớn mà mỗi người dân Việt Nam phải ra sức nỗ lực

thực hiện thành công. Đặc biệt, thế hệ tương lai mới là những chủ nhân
tương lai của đất nước. “Trẻ em hôm nay, Thế giới ngày mai” .
Với ý nghĩa đó, trong thanh thiếu niên, chúng ta cần hướng dẫn và giúp
đỡ họ có hứng thú và chí hướng tìm tòi, học hỏi các tri thức khoa học, phổ
cập những kiến thức mới nhất, bồi dưỡng tinh thần khoa học nắm vững
phương pháp khoa học. Đây không chỉ là nội dung và nhiệm vụ quan trọng
của giáo dục nhà trường mà toàn xã hội bao gồm giới khoa học, giới xuất
bản phải hết sức quan tâm.
Sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật hiện đại đặt ra yêu cầu
rất cao đối với ngành giáo dục. Mục đích của giáo dục hiện đại là truyền thụ
những tri thức và kỹ năng cần thiết cho công việc và cuộc sống, quan trọng
hơn là làm cho con người có đủ các quan điểm khoa học và tinh thần khoa
học, nắm vững và vận dụng các phương pháp khoa học. Để đi sâu tìm hiểu
và nhận thức một cách toàn diện thế giới đã biết và chưa biết, con người cần
có các tri thức khoa học rộng về nhiều phương diện.
Chính vì vậy, để tăng cường tố chất toàn diện cung cấp những tri thức,
kiến giải mới cho thanh thiếu niên, chúng tôi đã biên dịch bộ sách Khám phá
thế giới khoa học từ nhiều nguồn tư liệu của nước ngoài mà chủ yếu là từ
cuốn Những vấn đề khoa học kỳ thú của NXB Khoa học kỹ thuật Thiên Tân,
Trung Quốc - 2004. Hy vọng rằng, với nội dung có thể gọi là phong phú
chính xác, dễ hiểu, bộ sách sẽ giành được sự yêu thích của đông đảo bạn
đọc.
NGƯỜI BIÊN DỊCH

Bạn có biết máy thu hình hoạt động như thế nào
không?
Máy thu hình là một thiết bi truyền hình ảnh bằng sóng vô tuyến điện, là
một trong những thiết b̃ quan trọng của vô tuyến.
Nguyên lý truyền hình giống như nguyên lý truyền thanh. Trong nguyên
lý truyền thanh, tín hiệu âm thanh được phát ra từ máy phát là dạng tín hiệu
điện, sau khi được ăngten thu nhận, qua bộ vi xö lý, tín hiệu điện chuyển lại
thành tín hiệu âm thanh. Tín hiệu hình ảnh và tín hiệu âm thanh được máy
phát điều chỉnh và phát đi khắp nơi trong không trung dưới dạng tín hiệu
điện. Sau khi ăngten của tivi thu nhận, bộ vi xử lý sẽ chuyến tín hiệu điện đó
thành hình ảnh và âm thanh.
Hình ảnh truyền hình có được là nhờ bộ phận chụp hình của tivi. Bộ
phận này có một linh kiện đặc biệt đó là ống chụp hình, bên trong lắp đặt các
bóng điện tử và các thiết bị quang điện. Các thiết bị này có tác dụng tái tạo
hình ảnh và âm thanh thu được từ ăngten. Nhờ đó, tivi mới có thể phát ra
hình ảnh và âm thanh. Xét trên góc độ vật lí thì đó là quá trình chuyển đổi
điện quang, bộ phận có thể tái hiện lại hình ảnh trong tivi chính là bóng hình.
Đó là một quả bóng thuỷ tinh trong chân không, bên trong có một bóng điện
tử, chùm điện tử được sinh ra chịu sự điều chỉnh của tín hiệu hình ảnh, sau
khi chùm điện tử bắn vào màn huỳnh quang của tivi, vật liệu huỳnh quang
trên màn hình sẽ hiển thị những hình ảnh có được nhờ máy chụp hình trong
tivi. Đồng thời với quá trình đó, bộ phận kích hoạt âm thanh sẽ tái tạo lại âm
thanh thu được và phát ra theo hình ảnh.

Tivi màu khác tivi đen trắng như thế nào?
Sự phát triển của tivi đã trải qua một quá trình lâu dài từ tivi đen trắng
đến tivi màu. Hiện nay, ở nước ta, người dân vẫn dùng cả hai loại tivi này.
Như vậy, tivi màu khác tivi đen trắng ở chỗ nào?
Trên thực tế, điều này có liên quan đến thị giác của con người. Mắt
người có khả năng phân biệt được độ sáng và màu sắc. Khi độ sáng cao, cảm
giác của mắt người là màu trắng, khi độ sáng giảm dần, mắt người cảm ánh
sáng từ màu xám chuyển dần sang màu đen. Trong giới tự nhiên, ánh sáng
có thể phân thành ba loại: ánh sáng đỏ, ánh sáng màu xanh lam và ánh sáng
màu xanh lục. Ba loại ánh sáng này kết hợp theo những tỷ lệ khác nhau có
thể tạo ra rất nhiều màu sắc khác nhau. Mắt người nhạy cảm nhất với ba loại
ánh sáng trên.
Trong tivi đen trắng, máy chụp hình chỉ có một ống chụp hình, ống chụp
hình này chỉ phản ứng đối với sự thay đổi cường độ của tia sáng. Tùy thuộc
vào độ sáng tối của hình ảnh ống chụp hình sẽ chụp được những hình ảnh
sáng, tối khác nhau và hình ảnh hiển thị trên màn huỳnh quang cũng đồng
nhất với hình ảnh mà ống chụp hình chụp được, đó là hình ảnh đen trắng,
nên người ta gọi là tivi đen trắng.
Trong tivi màu có ba ống chụp hình. Cảnh vật bên ngoài thông qua thấu
kính được phân thành ba màu: đỏ, xanh lam và xanh lục. Các hình ảnh này
được ống chụp hình chụp lại, sau đó chuyển thành ba nhóm tín hiệu điện,
những tín hiệu này sẽ được truyền đi, các thiết bị thu tín hiệu điện sẽ chuyển
ba tín hiệu này thành ba tín hiệu hình ảnh và được hiện ra trên màn hình với
những chùm màu sắc khác nhau, vì thế mà mắt ta quan sát được các hình ảnh
gồm nhiều màu khác nhau. Do đó mà người ta gọi là tivi màu.

Tại sao gọi là tivi “hai màn hình”?
Những năm gần đây, trên thị trường tivi màu xuất hiện một loại tivi mới
- tivi “hai màn hình”.
Hình dáng của loại tivi này giống như các loại tivi bình thường khác,
nhưng người xem có thể xem đồng thời cùng một lúc xem hai chương trình.
Khi bật tivi lên, trên màn huỳnh quang đồng thời xuất hiện hai màn ảnh, một
màn ảnh lớn và một màn ảnh nhỏ. Màn ảnh lớn gọi là “màn ảnh mẹ”, giống
như các tivi thông thường khác vừa có hình ảnh, vừa có âm thanh. Màn ảnh
nhỏ gọi là “màn ảnh con”, nó xuất hiện ở một góc nào đó của màn hình lớn.
Muốn nghe được tiếng của màn hình con thì phải dùng tai nghe, vậy nguyên
lí hoạt động của chúng như thế nào? Tivi “hai màn hình” sở dĩ đồng thời có
hai màn ảnh là vì có hai đường truyền tín hiệu độc lập. Đường truyền tín
hiệu của màn ảnh mẹ giống như các tivi thông thường khác; còn đường
truyền tín hiệu của màn ảnh con có thêm một thiết bị nữa đó là thiết bị “lưu
trữ”. Thiết bị “lưu trữ” này mang tín hiệu của màn ảnh con, khi chùm điện tử
quét qua, nó sẽ phát tín hiệu lên màn huỳnh quang, làm cho “màn ảnh mẹ”
và “màn ảnh con” cùng đồng thời xuất hiện trên màn hình của tivi. Trên màn
hình tivi, “màn ảnh mẹ” xuất hiện khi chùm điện tử quét qua tín hiệu điện.
Nếu “màn ảnh con” xuất hiện ở góc phải bên dưới màn hình của tivi, thì khi
chùm điện tử quét đến vị trí tương ứng, thiết bị “lưu trữ” của “màn ảnh nhỏ”
lập tức thu được tín hiệu này, làm cho “màn ảnh con” dần dần nổi lên trên
“màn ảnh mẹ”, cho đến khi tín hiệu “màn ảnh con” được chùm điện tử quét
đến toàn bộ, “màn ảnh con” sẽ xuất hiện toàn bộ trong màn ảnh mẹ.
Hai màn hình của loại tivi này được điều khiển bởi một đường truyền tín
hiệu. Chỉ cần ấn các nút khác nhau, “màn ảnh con” sẽ xuất hiện tại các góc
khác nhau của “màn ảnh mẹ”. Do những “màn ảnh con” xuất hiện rất nhanh,
chỉ trong vòng không đến 1 % giây, nên mắt người không nhìn thấy màn ảnh
con xuất hiện trên “màn ảnh mẹ” như thế nào.
Sự ra đời của tivi hai màn ảnh đã và đang đáp ứng nhu cầu ngày càng
cao của con người, với sự ra đời của loại tivi này, bạn có thể xem hai chương
trình cùng một trên cùng một tivi.

Tại sao gọi là tivi lập thể?
Tivi lập thể còn có tên gọi là tivi cho hình ảnh ba chiều, nó sẽ làm cho
bạn có cảm giác như đang ở trong không gian của hình ảnh trên tivi, nhưng
trên thực tế thì bạn đang ngồi xem tivi. Vậy, tại sao bạn lại có cảm giác tuyệt
vời đó?
Muốn biết được điều đó bạn có thể làm một thực nghiệm đơn giản như
sau: dùng hai máy ảnh đồng thời chụp cùng một cảnh vật, bạn xem hai phô
ảnh đó riêng rẽ với nhau và đặt giữa chúng một quyển sách. Mắt trái bạn
nhìn vào phô ảnh phía bên trái, mắt phải bạn nhìn vào phô ảnh phía bên phải,
bạn sẽ thấy cảnh vật như đang đứng sừng sững trước mắt bạn. Sở dĩ có hiện
tượng này là do khoảng cách giữa hai đồng tử của hai mắt khoảng 6 cm, nên
hình ảnh của cùng một cảnh vật trong mắt trái và mắt phải không hoàn toàn
giống nhau, tạo ra hình ảnh ba chiều (hình ảnh lập thể) trong mắt người xem.
Với nguyên lí cơ bản đó, vào đầu những năm 80, người ta đã bắt đầu
nghiên cứu chế tạo ra tivi màu lập thể ở dạng đơn giản nhất. Nguyên lí hoạt
động của loại tivi này là: Khi tivi màu thông thường tiếp sóng, tín hiệu hình
ảnh sẽ được mã hóa dưới dạng tín hiệu điện, bộ vi xử lý trong tivi sẽ tái tạo
lại thành hai hình ảnh có màu sắc khác nhau và làm cho hai hình ảnh này
chồng lên nhau tạo thành hình ảnh ba chiều. Tuy nhiên khi xem tivi màu lập
thể, người xem phải đeo kính hai màu, hai mắt kính được làm bằng hai loại
kính có độ nhạy cảm màu sắc khác nhau. Một mắt kính chỉ nhìn thấy màu
đỏ, mắt kính còn lại chỉ nhìn thấy màu xanh. Khi đó người xem chỉ nhìn thấy
hai màu sắc riêng biệt, do hai mặt tranh có sự khác biệt tinh tế, phù hợp với
sự phân biệt lập thể của mắt người, vì vậy người xem có thẻ nhìn thấy hình
ảnh ba chiều. Kỹ thuật tivi ba chiều rất đơn giản, hình ảnh mà người xem
nhìn thấy không phải là hình ảnh trọn vẹn mà nó chỉ là hình ảnh ba chiều với
những màu sắc đơn điệu, khi xem phải đeo kính đặc dụng, vừa không thuận
tiện, vừa gây mỏi mắt.
Mấy năm gần đây, chúng ta thấy trên thi trường xuất hiện ảnh ba chiều,
nguyên lí chế tạo của loại ảnh này cũng giống như nguyên lí chế tạo của tivi
lập thể. Hiện nay người ta đã nghiên cứu chế tạo ra tivi màu ba chiều có thể
xem trực tiếp bằng mắt người mà không cần phải đeo kính đặc dụng. Sự ra
đời của loại tivi lập thể này đã mở ra cho nhân loại một triển vọng mới về kĩ
thuật điện tử.

Tại sao gọi là tivi màn hình phẳng?
Cùng với sự phát triển của xã hội, nhu cầu sử dụng tivi của con người
cũng có sự phát triển mới, lúc đầu là tivi đen trắng, sau đó đến tivi màu màn
hình lồi và hiện nay tivi màu màn hình phẳng được sử dụng khá phổ biến.
Tại sao nó được gọi là tivi màu “màn hình phẳng”?
So sánh tivi màu cũ và tivi màu mới, bạn sẽ thấy bề mặt màn huỳnh
quang của tivi màu cũ là màn hình lồi, còn màn huỳnh quang của tivi màu
mới thì bằng phẳng. Nếu nhìn chính diện thì bốn góc trên dưới phải trái của
tivi màu cũ đều là hình vòng cung, còn bốn góc trên dưới phải trái của tivi
màu mới đều là góc vuông. Tivi màn hình phẳng có ưu điểm gì so với tivi
màn hình lồi?
Trước đây, khi xem tivi cũ bạn sẽ thấy, hình ảnh hay bi biến hình, nhưng
khi xem tivi màn hình phẳng, ta thấy không có hiện tượng co hình, hình ảnh
không bị mất tính chân thật, độ nét sâu, người xem không bị nhức mỏi mắt.
Như vậy chất lượng hình ảnh và hiệu suất thu sóng của tivi màn hình phẳng
tốt hơn rất nhiều so với tivi màn hình lồi.

Cách thức bảo quản tivi như thế nào?
Xem truyền hình là một món ăn tinh thần không thề thiếu trong cuộc
sống của chúng ta. Do đó, muốn được xem chương trình truyền hình có chất
lượng âm thanh và hình ảnh cao, thì việc bảo quản và giữ gìn tivi là vô cùng
quan trọng. Vậy, phải bảo quản tivi như thế nào?
Tivi là một loại thiết bị điện tử, các linh kiện điện tử bên trong của nó rất
dễ bị hỏng, do đó khi di chuyển tivi không được làm chấn động mạnh, nâng
lên đặt xuống phải nhẹ nhàng. Nếu trong khi di chuyển tivi bị chấn động
mạnh có thể sẽ bị vỡ màn hình hoặc nổ bóng hình, do vậy nên đặt tivi cố
định một chỗ, hạn chế di chuyển, nhất là khi tivi đang hoạt động thì lại càng
không nên di chuyển.
Ngoài ra, sự thay đổi nhiệt độ một cách đột ngột cũng sẽ làm cho tivi
nhanh bi hỏng. Khi hoạt động, nhiệt độ trong tivi tương đối cao, do đó, khi
mở tivi và khi vừa mới tắt không nên dùng khăn ướt lạnh để lau màn hình.
Mùa đông sau khi xem xong tivi không nên di chuyển tivi đến phòng có
nhiệt độ rất thấp, tránh thay đổi nhiệt độ một cách đột ngột.
Để chống sự “lão hoá” quá sớm của màn hình, khi tivi đang mở, không
nên cho ánh nắng mặt trời chiếu vào màn hình. Bình thường, khi sử dụng
cũng không nên để độ sáng quá lớn, khi tắt tivi cũng cần làm cho độ sáng
xuống thấp nhất mới tắt. Đồng thời, khi xem tivi, âm lượng cũng cần thích
hợp, không thể quá cao làm hư hại đến thiết bị âm thanh của tivi. Khi sử
dụng tivi, không nên bật tắt nhiều lần, hoặc vừa mở liền lập tức tắt ngay, như
thế sẽ làm cho tivi nhanh bị hỏng.
Trong tivi gồm rất nhiều linh kiện điện tử, rất hay bị hỏng trong điều nện
không khí có độ ẩm cao. Vì vậy nên để tivi ở những nơi khô ráo, dù không
xem nhưng hàng ngày nên bật tivi trong một khoảng thời gian ngắn để sấy
tivi.
Nhiệt độ tivi quá cao cũng làm hư hại các linh kiện bên trong của nó.
Đặc biệt là về mùa hè, không nên xem tivi quá lâu. Tivi cần để nơi khô ráo
thoáng mát, tránh để gần các vật dụng toả nhiệt.
Bụi bẩn cũng là những tác nhân có thể làm cho tivi nhanh bị hư hỏng.
Không nên để tivi ở nơi có nhiều bụi bẩn mà nên dừng thảm che bụi hoặc để
trong tủ gỗ. Nếu bụi bẩn nhiều có thể tắt nguồn điện đi và dùng máy hút bụi
làm sạch tivi, nhưng tránh làm hỏng các linh kiện.
Tuyệt đối không được đặt tivi ở cạnh các đồ dùng có từ tính như loa đài,
tủ lạnh… bởi vì trong màu sắc của tivi màu có một loại tia điện tử có thể hấp
thụ từ tính của các vật dụng và làm cho tivi bị nhạt màu hoặc mất màu.

Nếu sử dụng ăngten ngoài trời, thì trong những ngày mưa to hoặc giông
bão không nên xem tivi, vì vào những ngày này thường hay có sấm chớp,
các tia chớp có thể qua ăngten truyền vào tivi làm cháy hỏng tivi, thậm chí
có thể gây chết người, vào ngày mưa bão nên rút ăngten ra khỏi tivi.
Điện áp nhà ở không ổn định cũng là một trong những nguyên nhân làm
cho tivi nhanh bị hỏng. Điện áp quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng đến
tuổi thọ của tivi. Vì vậy, tốt nhất nên sử dụng máy ổn áp để bảo đảm sự an
toàn của các thiết bị điện tử trong nhà. Nếu lâu không sử dụng tivi thì nên cắt
nguồn điện.
Cuối cùng, để tivi được bền và có chất lượng hình ảnh tốt, thì nên để
màn hình tivi quay về hướng Nam.hoặc hướng Bắc, như vậy thì hướng từ
trường của Trái đất và các tia phóng xạ của Mặt trời không chiếu thẳng vào
màn hình tivi, nếu không các tia này sẽ làm “lão hóa” màn hình tivi.

Tại sao đôi khi tivi bị mất màu?
Khi chúng ta xem tivi màu, có lúc màu sắc tự nhiên mất đi thành hình
ảnh đen trắng, hiện tượng này gọi là hiện tượng “tiêu sắc” (mất màu).
Sở dĩ xảy ra hiện tượng này khả năng là do tín hiệu tiếp sóng của tivi quá
yếu. Quá trình đài truyền hình phát tín hiệu lên không trung và truyền đến
từng gia đình rất phức tạp. Địa hình đồi núi, nhà cao tầng, các yếu tố thời tiết
đều ảnh hưởng đến đường truyền tín hiệu, sóng truyền hình ở những nơi xa
đài truyền hình hay ở nơi có nhiều nhà cao tầng thường rất yếu. Trong tivi có
một thiết bị điều chỉnh màu sắc. Khi sóng truyền hình quá yếu, thiết bị này
sẽ không bắt đủ tín hiệu đế điều chỉnh màu sắc của tivi, trở thành tivi chỉ có
hai màu đen trắng.
Khả năng thứ hai có thể do tín hiệu truyền hình tivi tiếp nhận được có sự
thay đổi nhỏ so với lúc thường, hoặc tần suất làm việc thay đổi, khiến cho
tivi không thể điều chỉnh được trạng thái làm việc tự động của nó, dẫn đến
tín hiệu màu sắc của tivi và tín hiệu màu tiếp nhận được từ sóng truyền hình
không phù hợp nhau; thiết bị chuyển đổi màu sắc trong tivi không chuyển
đổi được màu, nên tivi bị mất màu. Khả năng thứ ba là do chất lượng của
tivi. Thiết bị điều chỉnh màu sắc tự động trong tivi hoạt động không tốt, tính
ổn định của các linh kiện điện tử kém, cũng có thể làm cho tivi bị mất màu.
Khi tivi hoạt động quá lâu các linh kiện điện tử trong sẽ nóng lên, tần suất
hoạt động của tivi thay đổi, làm cho thiết bị điều chỉnh màu sắc hoạt động
kém hiệu quả, gây ra hiện tượng mất màu ở tivi.
Nếu tivi đột nhiên bị mất màu thì có thể là do lỗi đường truyền tín hiệu
của đài truyền hình, còn nếu tivi thường xuyên bị mất màu thì trước hết cần
điều chỉnh các nút chỉnh màu của tivi xem chúng còn tác dụng hay không,
hoặc kiểm tra xem điện áp có ổn định hay không, nếu ổn áp không ổn định
thì dùng máy ổn áp, hoặc thay đổi hướng của tivi, hướng ăngten ngoài trời
hoặc thay ăngten mới. Khi những biện pháp trên không có tác dụng thì phải
mang tivi đi sửa.

Truyền hình cáp là gì?
Trước đây các chương trình truyền hình mà bạn xem, chủ yếu là vô tuyến
truyền hình (truyền hình không dây), truyền hình vệ tinh. Nhưng một vài
năm trở lại đây bạn còn nghe người ta nhắc nhiều đến khái niệm “truyền
hình cáp” hay truyền hình hữu tuyến, vậy truyền hình cáp là gì?
Để hiểu về truyền hình cáp, trước hết chúng ta phải hiểu nguyên lí hoạt
động của vô tuyến truyền hình. Vô tuyến truyền hình hoạt động theo nguyên
lí: đài truyền hình mã hoá các tín hiệu âm thanh và hình ảnh dưới dạng tín
hiệu điện và phát lên không trung, các ăngten tivi của các hộ gia đình bắt tín
hiệu điện đó và chuyển vào tivi, bộ vi xử lý tín hiệu điện trong tivi sẽ giải mã
tín hiệu điện đó, tái tạo lại âm thanh và hình ảnh sau đó bắn hình ảnh lên
màn hình và phát âm thanh ra loa của tivi. Quá trình truyền phát tín hiệu của
đài phát không dùng đường dây truyền tín hiệu, do đó nó được gọi là “vô
tuyến truyền hình” hay “truyền hình không dây”.
Truyền hình cáp thì ngược lại, nó hoạt động theo nguyên lí truyền tín
hiệu bằng dây cáp truyền hình. Công nghệ này còn được ứng dụng rộng rãi
trong các lĩnh vực như: công nghiệp, khoa học công nghệ, giao thông… đem
lại rất nhiều tiện ích cho công việc và cuộc sống của con người. Truyền hình
cáp làm cho khoảng cách giữa đài truyền hình và tivi của các hộ gia đình
giống như khoảng cách giữa tổng đài điện thoại với máy điện thoại của các
hộ gia đình, hình thành một mạng lưới truyền hình cáp. Các đầu cáp truyền
hình được đưa tới từng hộ gia đình và được nối với một thiết bị khuếch đại
tín hiệu truyền hình, thiết bị này được nối với tivi. Truyền hình cáp tiện ích
hơn vô tuyến truyền hình ở chỗ, tín hiệu truyền hình không bị cản trở bởi địa
hình rừng núi hoặc các tòa nhà cao tầng; không chịu ảnh hưởng của thời tiết
cũng như các loại sóng điện từ khác, khả năng chống nhiễu của truyền hình
cáp là rất lớn, chất lượng âm thanh và hình ảnh tốt, hơn nữa không bị chập
cháy tivi khi có sấm sét, bởi vì truyền hình cáp không dùng ăngten mà truyền
tín hiệu qua đường dây.
Truyền hình cáp có nhiều ưu việt như thế nên hiện nay ngày càng có
nhiều hộ gia đình sử dụng truyền hình cáp. Ở các nước phát triển phương
Tây, tỷ lệ phổ biến truyền hình cáp là 80-90%. Hiện nay do điều kiện thu
nhập bình quân đầu người nước ta còn thấp, nên việc phổ cập truyền hình
cáp của nước ta còn hạn chế, các đầu mối cáp truyền hình chưa được đưa
đến các hộ dân trên phạm vi rộng, mà chủ yếu tập trung tại các thành phố lớn
và các khu đô thị phát triển. Tuy nhiên, cùng với đời sống nhân dân được
nâng cao, ngành truyền hình của nước ta đang nỗ lực đẩy mạnh phát triển
truyền hình cáp. Trong tương lai, truyền hình cáp sẽ ngày càng phổ biến

rộng rãi trên phạm vi cả nước.

Tại sao tivi siêu nét tốt hơn tivi thường?
Những năm gần đây, trên thị trường đã xuất hiện một loại tivi mới - tivi
siêu nét với chất lượng hình ảnh rất tốt. Vậy tivi siêu nét là gì? Nó khác gì so
với tivi bình thường?
Vào những năm 50 của thế kỷ XX, do kỹ thuật truyền tín hiệu truyền
hình còn hạn chế, tín hiệu được phát đi chủ yếu sử dụng phương thức dung
hoà giữa tín hiệu đen trắng và màu sắc. Có nghĩa là tín hiệu truyền hình được
mã hóa vào một loại sóng điện từ dưới dạng tín hiệu “độ sáng” hay còn gọi
là tín hiệu đen trắng (độ sáng yếu tạo ra màu đen, độ sáng mạnh tạo ra màu
trắng), làm cho tín hiệu màu sắc của tivi và tín hiệu độ sáng của sóng truyền
hình gây nhiễu lẫn nhau ở một mức độ nhất định, do đó độ nét của tivi không
được sâu.
Nếu như chúng ta phân chia cả chiều ngang và chiều dọc của tivi thành
525 hàng, như vậy màn hình tivi được phân chia thành vô số các ô vuông rất
nhỏ, sau khi nhận được tín hiệu truyền hình, chùm điện tử sẽ mã hóa các tín
hiệu đó và quét qua các ô vuông nhỏ này với tần số cùng với tần số của các
tín hiệu, tạo ra các hình ảnh. Ô vuông càng nhỏ, những hạt hợp thành hình
ảnh càng nhỏ, hình ảnh càng rõ nét và sinh động hơn. Tivi siêu nét ra đời
nhờ nguyên lí này. Các kĩ sư điện tử đã phải mất 20 năm nghiên cứu để cho
ra đời loại tivi siêu nét này. Tốc độ quét của chùm điện tử là 1125 ô vuông
nhỏ trên một giây, do đó mắt thường không thể nhìn thấy chùm điện tử quét
qua các ô vuông nhỏ trên màn hình, vì nó chỉ là các điểm chấm rất nhỏ. Khi
chùm điện tử quét vào màn huỳnh quang, mỗi một điểm chấm trên đó sẽ
phát ra ánh sáng tạo thành hình ảnh, hình ảnh đó không mờ nhạt như tivi
thông thường, mà màu sắc của nó tươi sáng, hình ảnh sinh động có độ nét
sâu.
Hiện tại, Nhật Bản đang nghiên cứu chế tạo tivi siêu nét thế hệ mới với
tốc độ quét của chùm điện tử lên tới 2250 ô vuông trên một giây, hình ảnh
của tivi này nét hơn rất nhiều lần so với hình ảnh của tivi siêu nét hiện nay.

Tivi tiếp sóng các chương trình vệ tinh như thế nào?
Hiện nay, chúng ta không những được xem các chương trình truyền hình
trong nước mà chúng ta còn có thể xem các chương trình truyền hình của các
đài truyền hình nước ngoài bằng truyền hình vệ tinh.
Từ khoảng cách hàng chực nghìn km so với mặt đất, các vệ tinh truyền
hình thu và phát tín hiệu như thế nào? Năm 1946 người Mỹ đã thử nghiệm
thành công truyền hình vệ tinh bằng cách, họ dùng một rađa phát tín hiệu lên
mặt trăng, ngay lập tức họ đã thu được sóng phản hồi quay trở lại mặt đất.
Điều đó cho thấy từ một hành tinh cách xa Trái đất, sóng vi ba mang tín hiệu
truyền hình có thể xuyên qua tầng khí quyển phản hồi trở lại mặt đất. Trên
cơ sở đó các nhà khoa học bắt đầu nghiên cứu thông tin vệ tinh. Vào những
năm 60 của thế kỉ XX người ta đã chế tạo ra vệ tinh nhân tạo và họ đã phóng
thành công lên quỹ đạo cách Trái đất 36.000 km, vệ tinh này quay quanh địa
cầu, tốc độ quay của nó tương đương với tốc độ quay của Trái đất, do đó so
với Trái đất vệ tinh này luôn hoạt động. Ví dụ, tín hiệu được truyền đi từ một
trung tâm phát sóng nào đó trên Trái đất, trước hết tín hiệu đó được đưa tới
cửa trạm vệ tinh mặt đất bằng đường dây cáp, ở đó tín hiệu được xử lý, và
được chuyển phát đến vệ tinh nhân tạo thông qua ăngten mặt đất, vệ tinh này
có vai trò như một trạm thu phát sóng trên không. Đồng thời với việc thu tín
hiệu, vệ tinh mã hóa các tín hiệu dưới dạng sóng điện từ và phát quay trở lại
mặt đất, ăngten phát sóng của trạm thu phát sóng trên mặt đất sẽ thu tín hiệu
đó và khuếch đại lên, sau đó chuyển vào tivi và được tái tạo lại thành hình
ảnh và âm thanh.
Năm 1956, Mỹ lần đầu tiên phóng thành công “Vệ tinh thông tin quốc
tế” và bắt đầu phát thử nghiệm trực tiếp các chương trình truyền hình tới
ăngten của các hộ gia đình. Các hộ gia đình chỉ cần lắp đặt một ăngten tiếp
sóng vệ tinh là có thể xem được các chương trình của truyền hình vệ tinh.
Truyền hình vệ tinh chuyển tải một lượng thông tin rất lớn, độ nhiễu sóng
không đáng kể, chất lượng âm thanh và hình ảnh tốt.
Hiện nay ở nước ta chưa có truyền hình vệ tinh, sở dĩ bạn có thể xem
trực tiếp các trận bóng đá thế giới là nhờ quá trình chuyển tiếp của Đài
truyền hình Trung ương. Đài truyền hình Trung ương thu sóng từ vệ tinh và
giải mã các tín hiệu sau đó chuyển phát tới các đài truyền hình các tỉnh và
chuyển tới ăngten tivi của các hộ gia đình.

Tại sao không nên xem tivi quá lâu?
Trong tivi có rất nhiều linh kiện như: bóng hình, các thiết bị điện tử, ổn
áp, nguồn điện… Các linh kiện này đều có thể sinh ra những tia phóng xạ có
hại cho sức khỏe con người ở các mức độ khác nhau. Chủ yếu là tia X, tia
an-pha, tia bê- ta… Nếu chúng ta xem tivi quá lâu các tia phóng xạ này sẽ
chiếu vào người với một lượng lớn, làm cho tế bào bị điện li nước, đồng thời
nó có thể hợp thành một loại vật chất hóa học có hại đối với các nhiễm sắc
thể, ảnh hưởng không tốt đến kết cấu và chức năng hoạt động của các tế bào,
nguy hại đến sức khỏe, thậm chí còn ảnh hưởng đến thế hệ sau do di truyền.
Các nước phát triển trên thế giới đều rất coi trọng vấn đề này. Do đó, khi
sản xuất các thiết bị của tivi các nhà sản xuất đã nghiên cứu hạn chế tới mức
tối đa những tác hại của các tia phóng xạ đối với cơ thể của con người. Tuy
nhiên, khi xem tivi chúng ta vẫn phải đề phòng tác hại của các tia phóng xạ
này, không nên xem tivi quá lâu.
Công suất của tivi càng lớn, cường độ dòng điện càng cao, luồng tia
phóng xạ của tivi càng lớn, khoảng cách giữa người xem và tivi càng gần thì
lượng bức xạ chiếu vào người càng lớn. Do đó khi xem tivi chúng ta cần đặc
biệt chú ý hai điểm, một là không ngồi quá gần tivi, tốt nhất nên xem tivi ở
khoảng cách từ 6-8m; hai là không nên xem tivi quá lâu, mỗi ngày chỉ nên
xem không quá 3-4 tiếng, tránh để các tia bức xạ chiếu quá nhiều vào người.
Điều cần đặc biệt chú ý hơn, đó là trẻ em còn nhỏ, các khí quan của chúng
chưa hoàn thiện, rất dễ bị ảnh hưởng bởi các tia bức xạ, nếu để trẻ em xem
tivi quá lâu và quá nhiều sẽ làm cho chúng bị đau đầu mờ mắt, cận thị, thậm
chí còn tổn thương đến nội tạng của chúng. Do đó người lớn phải chú ý
khống chế thời lượng xem tivi của trẻ.

Tại sao đĩa VCD có thể chứa nhiều hình ảnh và âm
thanh?
Một vài năm trở lại đây, đĩa VCD phát hành rộng rãi và trở nên quen
thuộc với mọi người. Nhìn bề ngoài, đĩa VCD chỉ là một chiếc đĩa tròn nhỏ,
có một mặt ánh bạc, nhưng tại sao khi cho vào đầu máy VCD nó lại có thể
phát ra âm thanh và hình ảnh? Một đĩa nhỏ làm sao có thể chứa nhiều hình
ảnh và âm thanh đến thế?
Đĩa VCD là một loại đĩa nhỏ, hình tròn, bên ngoài có một tầng bảo vệ
chất dẻo trong suốt, chịu nhiệt tốt, không dễ bị vênh và bị xước. Trên bề mặt
ánh bạc của nó có nhiều đường vân, đó là những rãnh từ được khắc bằng tia
laze, độ rộng chỉ có 0,4 micrômét, tương đương với 1/200 đường kính sợi
tóc; khoảng cách giữa các rãnh cũng không đến 1/50 đường kính sợi tóc.
Trong những rãnh từ này có chứa nhiều thông tin về hình ảnh và âm thanh.
Khi đĩa được cho vào đầu VCD, trong đầu VCD có một mắt từ giống
như chùm laze, khi đĩa VCD được xoay tròn từ vòng trong ra vòng ngoài,
chùm laze (mắt từ) sẽ chiếu rọi vào các rãnh từ trên đĩa VCD và thay đổi tần
số tương ứng với sự thay đổi tần số của các tín hiệu trên rãnh từ, các thông
tin về hình ảnh và âm thanh sẽ được chùm laze mã hóa thành các tín hiệu
điện dưới các tần số âm và tần số dương và chuyển vào tivi. Các tín hiệu
điện có tần số dương được quét thành hình ảnh và phóng lên màn hình, còn
các tín hiệu có tần số âm được bộ vi xử lý trong tivi tái tạo thành âm thanh
và khuếch đại sau đó phát ra loa của tivi.
Các rãnh từ trên mặt đĩa có thể bị nhiệt độ cao của chùm tia laze ăn mòn,
tạo thành các rãnh nhỏ có độ nông sâu khác nhau. Đến một lúc nào đó lớp từ
trong các rãnh nhỏ này sẽ mất đi, đĩa VCD đó không sử dụng được nữa. Do
các rãnh từ trên đĩa VCD vô cùng nhỏ, lưu giữ hoàn chỉnh một lượng thông
tin rất lớn về âm thanh và hình ảnh, vì vậy muốn hình ảnh và âm thanh của
đĩa có chất lượng cao thì trong quá trình sử dụng phải bảo quản đĩa tốt.
Không được xoa tay lên mặt ánh bạc của đĩa và để vật cứng làm xước đĩa,
không được để rơi vỡ đĩa… vì như vậy sẽ làm hỏng các rãnh từ trên mặt...