Biªn môc trªn xuÊt b¶n phÈm cña Th­ viÖn Quèc gia
ViÖt Nam
Kh¾c TuÕ
B¸c Hå víi ho¹t ®éng v¨n ho¸ nghÖ thuËt / Kh¾c TuÕ ch.b. T¸i b¶n. - H. : ChÝnh trÞ Quèc gia, 2017. - 120tr. ; 21cm
1. Hå ChÝ Minh, 1890-1969, L·nh tô C¸ch m¹ng, chÝnh
trÞ gia, ViÖt Nam 2. V¨n ho¸ 3. NghÖ thuËt 4. TruyÖn kÓ
959.704092 - dc23
CTM0128p-CIP

2

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến hoạt
động văn hóa, văn nghệ. Trong Thư gửi các họa sĩ nhân dịp
triển lãm hội họa năm 1951, Người căn dặn: “Văn hóa nghệ
thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt
trận ấy. Cũng như các chiến sĩ khác, chiến sĩ nghệ thuật có
nhiệm vụ nhất định, tức là phụng sự kháng chiến, phụng sự
Tổ quốc, phụng sự nhân dân, trước hết là công, nông, binh...”.
Văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác không thể
đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt chú ý đến vai trò của nghệ
sĩ. Theo Người, trên mặt trận này, những người làm công tác
văn hóa văn nghệ phải thấm nhuần quan điểm: Nghệ thuật là
vũ khí, còn nghệ sĩ là chiến sĩ. Muốn nghệ thuật trở thành vũ
khí và người nghệ sĩ đồng thời là chiến sĩ thì người nghệ sĩ phải
đi thực tế, phải “ba cùng” với nhân dân. Bác quan tâm đến hầu
hết các vấn đề của văn nghệ, từ chức năng, tính chất của nghệ
thuật đến vai trò của văn nghệ, từ nguồn gốc của nghệ thuật
đến đối tượng phục vụ, phạm vi phản ánh; mối quan hệ giữa
nghệ sĩ, tác phẩm và công chúng; sự thống nhất giữa nội dung
và hình thức của tác phẩm; mối quan hệ giữa truyền thống và
hiện đại, dân tộc và quốc tế, chính trị và văn hóa, tư tưởng và
nghệ thuật, tự do sáng tạo và những nguyên tắc cần tôn trọng;

5

từ mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, phổ cập và nâng cao
đến làm thế nào cho tác phẩm có tính hấp dẫn, có sức cuốn hút
thông qua cách viết, cách thể hiện...
Lời chỉ bảo tận tình, cần thiết cho đội ngũ những người làm
công tác văn hóa văn nghệ, đặc biệt là các anh chị em nghệ sĩ của
Bác Hồ đã góp phần nâng cao ý chí chiến đấu cho những nghệ sĩ
hoạt động trên mặt trận văn hóa, nghệ thuật; là ánh sáng soi
đường cho sự phát triển của nền văn hóa, nghệ thuật của nước ta.
Cuốn sách Bác Hồ với hoạt động văn hóa nghệ thuật
do đạo diễn Khắc Tuế, một diễn viên, biên đạo múa tài năng,
người suốt cuộc đời gắn bó với Quân đội, từ một người chiến sĩ
trực tiếp cầm súng chiến đấu cho đến khi trở thành Đoàn
trưởng Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị (Nhà hát ca múa nhạc
Quân đội hiện nay) chủ biên. Cuốn sách gồm nhiều câu chuyện,
kỷ niệm của các nghệ sĩ với Bác Hồ, qua đó thể hiện tình cảm
và sự quan tâm của Bác đối với hoạt động văn hóa, nghệ thuật
và các nghệ sĩ - chiến sĩ trên mặt trận văn hóa. Những câu
chuyện rất giản dị nhưng chứa đựng những tình cảm hết sức
sâu nặng, chân thành với Bác, giúp bạn đọc thêm hiểu hơn về
cuộc sống đời thường cùng những cống hiến của các nghệ sĩ
quân đội đã gắn bó với dân tộc, với đất nước, đồng thời góp phần
đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng đạo đức phong cách
của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cán bộ, đảng viên và nhân dân
hiện nay. Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc để
cuốn sách được hoàn thiện hơn.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với bạn đọc.
Tháng 5 năm 2017
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

6

LẦN ĐẦU GẶP BÁC
Khắc tuế

Là chiến sĩ thi đua của Đại đoàn Đồng Bằng
(320), vốn là một chiến sĩ trẻ, ham văn nghệ nên tôi
được lọt vào mắt xanh của hai nhạc sĩ Huy Du và Vũ
Trọng Hối - phụ trách đội văn công của Đại đoàn, hai
ông đã vận động tôi trao súng lại cho đồng đội để trở
về cầm đàn. Uớc mơ của tôi là được cầm súng chiến
đấu trên chiến trường chứ không phải làm văn công!
Song trước hết lần này đi dự Hội nghị Chiến sĩ thi
đua được gặp Bác Hồ đã, rồi mọi việc tính sau.
Sáng hôm ấy, trời quang, mây tạnh. Tất cả mọi
thành phần dự Hội nghị Chiến sĩ thi đua nhận được
tin Bác sẽ đến thăm Hội nghị. Nhưng đồng chí trực
ban không báo rõ giờ nào nên cả Hội nghị cứ thắc
thỏm, ra vào, đứng ngồi không yên. Người thì đoán là
tối Bác mới đến; người lại bảo sớm ra cũng phải
chiều. Nhưng cuối cùng thì Bác đã đến trước giờ ngọ.
Từ lưng đồi, mọi người chen nhau, ai cũng muốn được
đứng gần Bác. Không hiểu sao, không ai bảo ai, hàng
7

trăm con người cùng hô: Hồ Chủ tịch muôn năm! Hồ
Chủ tịch muôn năm!
Bác xuống ngựa, ra hiệu cho mọi người lùi ra, rồi
hỏi: “Các cô, các chú đã chuẩn bị chu tất chưa?”.
- Thưa Bác xong cả rồi ạ.
- Vậy thì tất cả đằng sau quay! Đi lên hội trường.
Bác bước lên trước, đi thẳng lên hội trường. Bác
thấy trên mái góc hội trường có chỗ còn nhìn thấy
ánh sáng chiếu xuống. Bác yêu cầu giặm lại cho kín.
Xong Bác lại đi xuống kiểm tra nhà ăn ở dưới chân
đồi. Mọi người vây quanh lấy Bác. Bác khen ngợi anh
em bộ đội xây dựng nơi ăn, chốn ở và hội trường khá
khang trang. Bác hỏi: “Có đại diện, bộ phận xây dựng
ở đây không?”. Một anh bộ đội trẻ măng liền giơ tay:
“Thưa Bác có cháu đây ạ”. Bác ôn tồn bảo: “Ừ làm thế
là tốt, nhưng đừng thấy Bác khen mà phổng mũi lên,
rồi sau lại làm xấu là không được”.
Bác hô: “Nào Bác cháu ta cùng hát bài Kết đoàn”.
Tất cả theo lời Bác say sưa hát vang bài ca Kết đoàn.

8

BÁC HỒ VỚI GIA ĐÌNH NGHỆ SĨ MÚA
HƯƠNG THƯ
Khắc Tuế

Trong một gia đình có mười người con, cô gái đầu
là nghệ sĩ múa Hương Thư nhập ngũ khá sớm, lúc
đầu gia nhập Quân khu III, rồi về Phòng không Không quân, cuối cùng là về Đoàn ca múa Tổng cục
Chính trị. Hương Thư tốt nghiệp khóa II hệ 4 năm
Trường múa Việt Nam. Hương Thư được mệnh danh
là “nghệ sĩ thực hành”, các tiết mục múa nổi tiếng
của Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị, Thư đều có
mặt. Đạo diễn không tốn sức khi hướng dẫn chị trong
những buổi dàn dựng.
Đã nhiều lần, Hương Thư được cùng anh chị em
trong đoàn gặp Bác Hồ. Hễ ai hỏi Bác Hồ gặp đoàn bao
lần, gặp ở đâu, trong bối cảnh nào là Hương Thư vanh
vách nói rất chính xác! Cô em thứ mười của Hương Thư
là Út Nghiêm - Đại tá Út Nghiêm, Trưởng khoa Đào
tạo múa của Trường Đại học Văn hóa nghệ thuật
quân đội. Cả hai nghệ sĩ múa nổi danh này của quân
9

đội có một gia đình thấm đậm nghĩa tình với Bác Hồ,
với cách mạng. Mới đây, chị Thư mang bộ quần áo
lụa Bác Hồ tặng cho cụ thân sinh của các chị tặng lại
Bảo tàng Hồ Chí Minh. Đã chung sống cùng đơn vị,
đồng nghiệp với nhau đến nay đã trọn 60 năm mà
chuyện này chúng tôi không hề biết. Chúng tôi tỏ ra
ngạc nhiên về bộ quần áo, về lai lịch của nó, duyên cớ
nào mà Bác Hồ ưu ái cụ thân sinh các chị?... Nhạc sĩ
Đàm Giai, chồng chị Hương Thư, tỏ ra rành rẽ
chuyện này. Anh kể: Ngày 7-6-1945, lúc đó ông cụ
lấy bí danh là Hữu Mai (tên cúng cơm của cụ là Trịnh
Như Lương, quê gốc Hà Nội, người cao dong dỏng,
đẹp trai) xin gia nhập đội quân do đồng chí Hoàng
Văn Thái phụ trách. Trịnh Như Lương được học
hành, đỗ đạt cao, lại còn trẻ và có sức khỏe nên được
phân công gần gũi Bác Hồ để thực hiện những yêu
cầu của tổ chức đối với công việc hằng ngày của Bác.
Hữu Mai - Trịnh Như Lương là đội viên xuất sắc của
Hoàng Văn Thái bên cạnh Bác. Được Bác Hồ quan
tâm nên Trịnh Như Lương được phát huy tối đa năng
lực và kiến thức cũng như văn hóa ứng xử trong công
tác ở thời kỳ phôi thai của cách mạng. Cho đến chiến
dịch Biên giới năm 1950, ông Lương được cấp trên cử
làm Trưởng trại tù binh Âu - Phi. Những tháng ngày
được công tác trong quân đội, lại được bên cạnh người
thầy lớn là Bác Hồ nên Trịnh Như Lương thực hành
10

chức trách khá hoàn hảo và toàn diện. Tù binh Âu Phi cảm phục ông, phục tùng ông nhanh chóng trên
quãng đường dài từ biên giới về trại giam Khu bốn.
Đến thời kỳ đất nước hòa bình, ông lại được điều
về làm phiên dịch tiếng Pháp cho hãng Thông tấn
Novosti của Liên Xô. Do đó trình độ tiếng Pháp vững
vàng, lại là một cán bộ hoạt động chính trị, quân sự
toàn diện, nhất là được Bác Hồ trực tiếp đào tạo nên
ông đã áp ứng yêu cầu của công việc cho một hãng
thông tấn lớn.
Vốn là một người rất khảng khái, chưa hề lụy ai bao
giờ, ngay cả tiêu chuẩn dành cho cán bộ tiền khởi nghĩa
ông cũng không hề khai báo để lấy quyền lợi, nhưng đến
lúc quá khó khăn túng thiếu thì Hữu Mai - Trịnh Như
Lương đành viết thư cầu cứu Bác Hồ. Ngay lập tức, Bác
đã gửi cho ông Lương một tháng lương tạm kịp thời cứu
đói. Trước đó, Bác Hồ cũng từng trực tiếp viết thư động
viên công việc quản lý tù binh của ông Lương.
Bộ quần áo lụa mà Bác Hồ tặng cho ông Lương
trong những ngày kháng chiến khó khăn, thiếu thốn
được ông giữ gìn cẩn thận như báu vật tượng trưng
cho nghĩa tình của vị lãnh tụ tối cao của dân tộc đối
với một cán bộ bình thường. Nó cũng nhắc ông luôn
nhớ đến những tháng ngày nước sôi lửa bỏng ở Ty
Liêm phóng, ở Trung ương Quân ủy Hội, nhớ đồng
chí Hoàng Văn Thái, đặc biệt là nhớ đến người cha
11

tinh thần của mình - Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bác Hồ
đã trở thành biểu tượng của gia đình hai nghệ sĩ
múa quân đội Trịnh Hương Thư và Trịnh Út
Nghiêm như thế!

12

KHOE GIàY SAO LẠI LÀ DÉP*
Cuối mùa đông năm 1952, Đại đoàn Quân Tiên
phong đang náo nức chuẩn bị lên đường mở chiến
dịch Đông Xuân vào Tây Bắc, chúng tôi nhận được
tin có cán bộ thượng cấp sẽ đến thăm, tuy nhiên để
giữ bí mật mỗi đơn vị chỉ được cử mấy người đại
diện. Thật may mắn, tôi là một trong số mấy anh
chị em được vinh dự đi dự buổi gặp gỡ thượng cấp.
Tôi và anh Lượng, diễn viên múa, đi theo Đội
trưởng Đội văn công Lương Ngọc Trác đến nơi tập
kết thì đại diện các đơn vị trong Đại đoàn đã tề tựu
đông đủ.
Đúng giờ, các đồng chí Vương Thừa Vũ, Đại đoàn
trưởng, Song Hào, Chính ủy Đại đoàn xuất hiện cùng
với một cụ già, tất cả vỗ tay vang dội và hết sức mừng
rỡ khi phát hiện ra cụ già chính là Bác Hồ. Bác vẫy
tay chào rồi giơ tay ra hiệu yên lặng, ngồi xuống, tất
cả nhất tề làm theo lời Bác. Bác khen: “Trật tự thế là
tốt. Bây giờ Bác yêu cầu tất cả các cháu gái ngồi lên
__________
* Ghi theo lời kể của Ngọc Diệp.

13

hàng đầu gần Bác”. Tôi sung sướng quá chạy phắt lên
ngồi ngay trước mặt Bác. Một lúc sau, các chị ở đơn vị
mới lên đến nơi. Bác nói: “Nào, bây giờ các cô các chú
hát lên cho vui”. Chị Lan ở đội điều trị nhanh nhẹn,
mạnh dạn đứng lên hát bài “Mừng Đảng Lao động
Việt Nam”, sáng tác của nhạc sĩ Ngô Sĩ Hiển - bài
hát được phổ biến trong toàn Đại đoàn. Khi thấy chị
hát đuối hơi và lạc giọng, Bác liền giơ tay bắt nhịp
cho toàn đơn vị hát cùng. Bài hát được vang lên hùng
tráng, thể hiện khí phách oai hùng của Quân Tiên
phong - đơn vị chủ lực đầu tiên của quân đội ta. Bác
bảo: “Đấy, phải hát như thế, chứ để một mình cô hát
vậy sao được. Làm gì mà có đồng đội, có tập thể tham
gia sẽ thành công”. Sau đó Bác chỉ sang tôi: “Cô ấy
hát rồi, bây giờ cô múa đi”. Tôi liền mời anh Lượng
đứng lên múa cùng. Tôi giới thiệu với Bác: “Đây là
điệu múa “Khoe giày” của Trung Quốc mà chúng
cháu mới học được”. Khi nghe nói là điệu khoe giày
nhưng chúng tôi lại mang dép, Bác bảo: “Múa khoe
giày sao cháu lại đi dép?”. Chúng tôi luống cuống
không biết trả lời thế nào vì ngày ấy đơn vị chúng tôi
có dép lốp đi đã là sang lắm rồi. Thấy chúng tôi lúng
túng, Bác bèn gỡ thế bí: “Thôi được, các cháu cứ múa
đi, sau cải cách ruộng đất, các cháu thế nào cũng có
giày đi”. Nghe Bác nói vậy, chúng tôi vui sướng quá!
Được Bác gần gũi thân tình, chúng tôi cảm thấy tự
14

tin lên rất nhiều, thế là tôi và anh Lượng múa “Khoe
giày” rất điệu nghệ và trôi chảy, được Bác chăm chú
xem chúng tôi lại càng phấn khởi.
Tôi không bao giờ quên lần đầu gặp Bác ở rừng
chiến khu Việt Bắc năm ấy.

15

BÁC CHIÊU ĐÃI NHÂN DỊP NĂM MỚI
(1955)
Khắc Tuế

Như thế là tôi đã trở thành diễn viên thực thụ của
Đoàn ca múa quân đội và vinh dự được làm đại biểu
trong nhóm nghệ sĩ dự cuộc chiêu đãi của Bác nhân
dịp Người từ Việt Bắc trở về Thủ đô sau chín năm
kháng chiến. Sáng hôm trước đó, tôi đã trông thấy
Bác đứng trên lễ đài khi chúng tôi diễu hành qua
Quảng trường Ba Đình. Nhóm nghệ sĩ múa chúng tôi
lại được ưu tiên hơn mọi đoàn văn công khác, là vì
chúng tôi dừng lại múa trước lễ đài để Bác và các
quan khách xem. Riêng tôi được ngắm nhìn Bác khá
kỹ, vì tôi làm nhiệm vụ khiêng trống để cho một nghệ
sĩ gạo cội đánh. Hàng vạn đồng bào, đồng chí tề tựu
trên quảng trường rộng lớn chăm chú nhìn Bác từ xa,
còn chúng tôi thỏa sức ngắm Bác ở cự ly gần. Tôi
cũng hò hét như mọi người cho hả lòng hả dạ khi
được gặp Bác. Trông Bác gầy nhưng rắn rỏi, được
nhìn Bác mà sướng mắt, sướng lòng.
16

Bây giờ - tối nay, tôi lại được gặp Bác ở cự ly gần
hơn nữa, gần đến mức chen lên thì có thể chạm được
vào người Bác. Nhưng không được! Đây là bữa tiệc
đứng, có người bảo vệ. Thành phần dự tiệc là các
đồng chí Trung ương, Chính phủ, các bộ, ngành, các
đoàn thể. Tôi cố chen lên chỗ Đại tướng Võ Nguyên
Giáp, nhưng khi tôi lách người lên thì đúng lúc Bác
xuất hiện. Tiếng hoan hô, vỗ tay rầm trời đất. Bác giơ
tay, thế là mọi người im lặng. Bác nâng cốc rượu
ngang trán: “Hôm nay Bác chiêu đãi cá thật”. Hội
trường cười rộ lên, nhà thơ Tố Hữu thì cười ngặt
nghẽo, ông ôm bụng cười ra nước mắt. Riêng các vị
Ngoại giao đoàn thì ngơ ngác. Nhà thơ Tố Hữu bằng
tiếng Pháp thành thạo, giải thích cho các vị Ngoại
giao đoàn: “Thuở xưa, thầy đồ xứ Nghệ vốn nghèo lại
tằn tiện, nên mới nghĩ ra cách: mang theo con cá gỗ
vào quán ăn, xin nước mắm của chủ hàng để chấm cá
gỗ ăn hết bữa cơm”. Sau khi nghe thủng câu chuyện,
các vị Ngoại giao đoàn mới “mở đợt hai” cười phá lên.
Đồng chí Đại sứ Liên Xô thốt lên: Ôi, hóm hỉnh quá!
Vĩ đại quá!
Sau đó ít ngày, một tờ báo của Liên Xô đã miêu
tả tỉ mỉ về “sự kiện cá gỗ” của Chủ tịch Hồ Chí
Minh - nhân dịp sau chín năm kháng chiến về Thủ
đô, Người đã chiêu đãi mọi người bằng cá thật. Còn
17

tôi, tôi đã kể lại cho anh chị em Đoàn ca múa Tổng
cục Chính trị nghe và sau đó tôi luôn kể cho gia
đình và bè bạn. Đó cũng là câu chuyện “tủ” của tôi
về Bác Hồ.

18

BÁC CHO CHÁU
ĐƯỢC QUYỀN CHIA KẸO
Khắc Tuế

Đất nước ta mới giải phóng được nửa nước chưa
đầy một năm thì các đoàn khách nước ngoài ào ạt vào
thăm, trong đó có một số đoàn nghệ thuật, đầu tiên là
Đoàn nghệ thuật nước Cộng hoà dân chủ nhân dân
Triều Tiên. Bác Hồ rất quan tâm đến đoàn này, vì
hoàn cảnh hai nước Việt - Triều giống nhau: cùng
vừa thoát khỏi chiến tranh và cả hai nước cùng bị
chia cắt Nam - Bắc. Thấm nhuần tình cảm của Bác,
Ban tổ chức trong đó có Đoàn ca múa Tổng cục Chính
trị đã đón tiếp Đoàn nghệ thuật Quân đội nhân dân
Triều Tiên bằng cả tấm lòng bạn bè thân thiết. Ngay
từ những ngày đầu đoàn đến Hà Nội, Bác Hồ đã chỉ
thị cho Ban tổ chức đón tiếp phải kịp thời may tặng
Đoàn nghệ thuật quân đội nhân dân Triều Tiên mỗi
người một bộ quân phục gabacđin.
Đoàn nghệ thuật nước bạn được tôi luyện trong
chiến tranh vệ quốc nên có một cuộc sống rất sống
19

động về thực tế, điêu luyện về nghệ thuật, phong phú
về vốn dân tộc. Đoàn là tấm gương sáng cho đoàn ca
múa quân đội ta học tập.
Sau khi biểu diễn ở các địa phương, trước khi ra về,
đoàn đã vào Phủ Chủ tịch biểu diễn phục vụ Bác Hồ.
Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị được cử một số cán bộ
và diễn viên đi học tập rút kinh nghiệm và phối hợp
biểu diễn với đoàn bạn. Nữ diễn viên múa Ngọc Thảo
trẻ trung, xinh đẹp là người giới thiệu tiếng Việt cho
đoàn. Cuộc biểu diễn được Bác chăm chú theo dõi và
động viên, cổ vũ. Khi biểu diễn xong, đoàn được Bác
mời vào phòng khách tiếp tiệc trà. Bác gọi Ngọc Thảo
và hỏi: “Cháu có biết tiếng Triều Tiên không?”. Ngọc
Thảo thưa với Bác: “Cháu không biết tiếng Triều Tiên
nhưng đã có anh Đào Vũ dịch thông qua tiếng trung
gian là tiếng Trung Quốc”. Bác khen Ngọc Thảo thông
minh, giới thiệu như thế là tốt. Thế rồi Bác thưởng cho
Ngọc Thảo được hai quyền. Quyền thứ nhất là được chỉ
định những ai ở đây phải hát hoặc làm bất cứ trò vui gì.
Quyền thứ hai là được chia kẹo cho mọi người. Bác hòa
đồng, vui vẻ, tự nhiên làm chủ cuộc vui.
Ngọc Thảo cảm động vì được Bác khen lại được
Bác thưởng. Lúc đầu Thảo cũng lúng túng nhưng
được Bác khích lệ nên sau đó thực hiện nhiệm vụ rất
tự tin. Cuộc vui họp mặt với Bác kết thúc, Bác đứng
dậy chia tay mọi người, cả bạn và anh chị em ta cứ
quyến luyến không muốn rời Bác.
20

NHỚ LỜI BÁC DẠY*
Cùng với các đoàn văn công Trung ương, các đoàn
văn công quân đội đóng quân ở Mai Dịch, Từ Liêm,
Hà Nội, sau này ở đây hình thành Khu văn công Mai
Dịch. Bên Khu văn công quân đội có các đoàn: ca
múa, kịch nói, Đoàn văn công Sư đoàn 330 (miền
Nam tập kết) và Trường Nghệ thuật Quân đội. Khu
có nhiều nhà cao tầng và có một sân cỏ nằm giữa các
ngôi nhà để hoạt động thể thao.
Chiều mùa hè, Bác đi chiếc xe Pôbêđa màu trắng
đến thăm anh chị em nghệ sĩ. Bác nhẹ nhàng xuống
xe, bước vào cổng đơn vị, có người thấy Bác, ú ớ một
lúc mới kêu lên: “Bác Hồ!”. Đào Đức Đại và mấy anh
em đang cầm gậy tập múa, nghe thấy vậy vứt gậy vội
vàng ra cùng mọi người theo sau Bác. Bác bước vào
nhà ăn thì gặp hai cô cấp dưỡng tân binh trẻ măng,
Bác hỏi: “Các cháu là “chị nuôi” à?”. Các cô sung
__________
* Ghi theo lời kể của Đào Đức Đại và nghệ sĩ ưu tú, Đại tá
Hoàng Hà.

21

sướng bẽn lẽn: “Vâng ạ, hoan hô Bác Hồ!”. Bác cười
đôn hậu, lại hỏi: “Sao cơm thừa nhiều thế?”. Các cô
lúng túng không biết nói sao. Bác lại nhắc: “Các cháu
làm thế này là lãng phí của nhân dân. Các cháu phải
nấu ngon để anh chị em ăn hết, không được để lãng
phí như thế này nữa! Thế các cháu có nuôi được lợn
không?”. Các cô vui mừng trả lời: “Thưa Bác! Chúng
cháu nuôi được hai con ạ”. Bác quay ra thăm nhà trẻ.
Nhà trẻ mới thành lập nên còn sơ sài. Bác đứng ở
ngoài hỏi vọng vào: “Thế nào, các cháu đương cùng
thực tập nuôi cháu bé có phải không?”. Ca sĩ Tường
Vy cảm động quá, run run đáp: “Thưa Bác vâng ạ”.
Bác quay trở lại sân cỏ, đại bộ phận anh chị em
trong khu đã kê bàn ghế để đón Bác. Bác hỏi: “Chú nào
là chỉ huy ở đây?”. Đồng chí Trần Du là Hiệu trưởng
Trường Nghệ thuật Quân đội trực ban toàn khu, đứng
nghiêm thưa với Bác: “Cháu ạ!”. Bác hỏi đồng chí Trần
Du: “Chú có biết nhà trẻ của đơn vị có bao nhiêu cháu
bé không?”. Đồng chí Trần Du lúng túng, ấp úng không
trả lời được. Bác phê bình ngay: “Chú làm lãnh đạo mà
không nắm được đơn vị mình có bao nhiêu cháu bé thì
làm sao mà bố mẹ các cháu yên tâm công tác được!”.
Đồng chí Trần Du đứng nghiêm: “Cháu xin lỗi Bác,
cháu xin nhận khuyết điểm ạ!”.
Bác quay sang hỏi tất cả: “Nào, bây giờ các cháu có
“tủ” nào mới đem ra biểu diễn Bác xem nào?”. Vì Bác
22

đến bất ngờ nên không đơn vị nào chuẩn bị được tiết
mục diễn cho Bác xem. Tuy nhiên, ca sĩ Cẩm Lan
cũng mạnh dạn đứng lên hát to bài “Bài ca hy vọng”
của Văn Ký.
Tuy không có nhạc đệm, lại đứng giữa trời, nhưng
Cẩm Lan hát rất điêu luyện. Bác xúc động khi bài ca
nhắc đến vấn đề đấu tranh thống nhất. Bác cổ vũ mọi
người: “Các cháu phải chịu khó rèn luyện, nâng cao
khả năng biểu diễn cho tốt để mai này vào phục vụ
đồng bào miền Nam”. Tiếp sau Cẩm Lan là điệu múa
“Đầm sen” của các diễn viên múa Đoàn 330.
Sau các tiết mục biểu diễn, Bác gọi anh Vũ Kỳ
đưa gói quà cho Bác. Bác chia cho phụ nữ và các cháu
nhỏ mỗi người hai chiếc kẹo, con trai mỗi người một
điếu thuốc lá.
Thật là hạnh phúc và vô cùng ấm cúng! Ai nhận
quà của Bác đều nói: thứ này phải để dành cho đến
già chứ không thể ăn, hút được.
Sau khi chia kẹo xong, Bác đứng dậy chào mọi
người rồi bước ra xe, nhưng mọi người vẫn còn lưu
luyến, muốn được ở bên cạnh Bác lâu hơn nữa. Biết
được tình cảm ấy của mọi người, Bác vẫy cho xe từ từ
đi trước một đoạn đường rồi Bác mới lên xe.
Nhớ lời Bác dạy, sau đó toàn Khu văn công quân
đội Mai Dịch đã tổ chức kiểm điểm nghiêm khắc về
23

vấn đề chống lãng phí! Mọi người phải quán triệt lời
Bác: Cơm gạo là mồ hôi, nước mắt của nhân dân. Các
nghệ sĩ được đặc ân hưởng bồi dưỡng cao hơn mức
lương phổ thông trong xã hội thì phải biết thực hành
tiết kiệm cho tốt.

24

BÁC hồ tiếp đoàn nghệ thuật
liên xô*
Mùa xuân năm 1956, Đoàn nghệ thuật Việt Nam
gồm các nghệ sĩ đại diện cho các Đoàn văn công trong
và ngoài quân đội đã có thành tích trong kháng chiến
chống thực dân Pháp và tiếp đón bộ đội, đồng bào
miền Nam tập kết ra miền Bắc, đi dự Đại hội liên
hoan thanh niên và sinh viên thế giới lần thứ 5 tại
Vácxava - Thủ đô nước Cộng hòa Ba Lan trở về.
Đúng dịp Bác Hồ tiếp đón một đoàn nghệ thuật
Liên Xô đang ở thăm nước ta, Bác cho phép đoàn cử 5
nghệ sĩ đến Phủ Chủ tịch để tiếp khách cùng Bác.
Năm cô gái tuổi hai mươi xinh đẹp, lanh lợi đại diện
cho các đoàn ca múa Trung ương, Tổng cục Chính trị,
Cải lương Hà Nội, Khu bốn… được lựa chọn là Phùng
Nhạn, Kim Xuân, Ngọc Dậu, Lệ Cung, Ngân Quý.
Được đi gặp Bác Hồ là chuyện chúng tôi chưa bao
giờ nghĩ đến. Thế mà bỗng hôm nay chúng tôi lại bất
__________
* Ghi theo lời kể của Lệ Cung.

25

ngờ được lãnh đạo gọi đi gặp Bác Hồ! Khi năm cô gái
ríu rít kéo nhau đến phòng khách thì trong phòng
vẫn chưa có ai. Chúng tôi bàn tán, đưa đẩy nhau, gặp
Bác thì ai nói trước, nói chuyện gì. Khi ở đoàn thì
chúng tôi thuộc loại mau mồm, mau miệng nhưng
hôm nay, lúc này thì như con rắn “mồng năm”.
Chúng tôi không ngồi vào ghế, cứ lấp ló ở cửa ngóng
xem Bác xuất hiện thế nào, càng chờ càng hồi hộp.
Khi thấy Bác xuất hiện, chúng tôi lúng ba lúng búng,
hai bàn tay nắm chặt.
Đoàn khách đã đến. Họ cũng có tâm lý giống
nhóm chúng tôi cũng băn khoăn, lúng túng và cũng
luôn luôn bị bất ngờ trước những cử chỉ ứng xử của
Bác Hồ. Bác nói tiếng Nga với họ. Bác nói rất tự
nhiên như người Nga. Bác hỏi thăm: "Các cháu sang
Việt Nam có vui không?". Tất cả đáp: "Có ạ". Bác bảo:
"Bây giờ ngồi xuống có thứ gì ăn được đã bày ở trên
bàn thì ăn cho hết, nếu ăn không hết thì có quyền
mang về Liên Xô!". Tất cả lại vỗ tay, nhưng có mấy
bạn trẻ quá, cứ nhìn Bác mà không vỗ tay, các bạn
thấy Bác Hồ thân quen, giản dị nên mới hỏi những
người ở xung quanh chuyện gì đó rồi bỗng nói một
thôi một hồi với Bác. Bác gật đầu hiền hậu đáp một
câu tiếng Nga, xong mọi người lại vỗ tay.
Khi các bạn Liên Xô chia tay Bác, thì Bác vẫy tay
ra hiệu cho chúng tôi tiễn chân các bạn. Khi tất cả
26

các bạn đã lên xe, xe chuyển bánh đi chúng tôi quay
lại thấy phòng khách vắng tanh, chúng tôi lo quá vì
còn để mấy thứ tư trang ở phòng khách, không biết
cách nào lấy ra. Nhưng Bác vẫn chờ chúng tôi ở
phòng bên cạnh để chia tay chúng tôi rồi mới quay về
làm việc. Được thể, lúc này chúng tôi mới vòi vĩnh,
làm nũng Bác. Bác bảo: "Thôi bây giờ Bác còn phải
làm việc với đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn
Đồng, các cháu về lần sau Bác lại mời đến chơi”.
Trong cuộc đời làm nghệ thuật, sau này cũng
được nhiều lần gặp Bác, nhưng tôi nhớ nhất, ấn
tượng nhất lần gặp ấy.

27

BÁC HỒ LÀM PHIÊN DỊCH
Khắc Tuế

Đoàn nghệ thuật nước Cộng hòa tự trị Baskia
trong Liên bang Nga thuộc Liên bang Cộng hòa xã
hội chủ nghĩa Xôviết đến thăm Việt Nam vào mùa
đông năm 1956. Trong chương trình thăm Việt Nam
đoàn đề nghị với Ban tổ chức xin được gặp Bác Hồ.
Đại diện của ta đã trả lời đồng chí Trưởng đoàn bạn
Gaskarop rằng: Việc này chúng tôi sẽ trân trọng báo
cáo nguyện vọng của các đồng chí với Văn phòng Phủ
Chủ tịch. Đồng chí Trưởng ban tổ chức của ta cũng hé
lộ: Thông thường thì các đoàn nghệ thuật nước ngoài
đến Việt Nam, Bác Hồ cũng hay gặp lắm, nếu không
đi vắng khỏi Hà Nội. Đồng chí Trưởng đoàn
Gaskarop được lời như mở tấm lòng, đồng chí nói
thêm: “Mong rằng nguyện vọng gặp Bác Hồ của
chúng tôi sẽ được thực hiện vì Bác Hồ là Lênin của
Việt Nam. Cũng xin nói thật lòng rằng chúng tôi
sang Việt Nam có hai mục đích: Một là biểu diễn
phục vụ nhân dân Việt Nam, hai là được gặp Bác Hồ!
28

Nếu không được gặp Bác thì chúng tôi cứ ở đây cho
đến khi nào gặp được Bác Hồ thì mới trở lại Liên Xô”.
Mọi người đều cười vui.
Thế rồi cái ngày mong đợi của đoàn bạn đã trở
thành hiện thực. Tối hôm đó đoàn vào Phủ Chủ tịch
biểu diễn phục vụ Bác và các cán bộ, nhân viên trong
cơ quan. Thông thường các đoàn nước ngoài đến nước
ta thì có một cán bộ nữ của ta làm giới thiệu viên
tiếng Việt song hành với một người giới thiệu của
bạn. Lần này người giới thiệu của ta là cô Ngọc Thảo
diễn viên của Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị. Thấy
Ngọc Thảo xuất hiện cùng đoàn bạn, Bác tủm tỉm
cười bảo: “Thế ra lại là cháu à?”. Ngọc Thảo mừng rỡ
ôm lấy cánh tay của Bác và thưa với Bác: “Các đồng
chí nóng lòng muốn được gặp Bác đấy ạ”. Bác vẫy tay
mời mọi người an tọa và bảo: “Thế các cô các chú có
chuyện gì thì nói đi!” Đồng chí Trưởng đoàn Gaskarop
liền nói một mạch, làm cho phiên dịch Cao Thụy lúng
túng. Bác liền bảo: “Thôi để Bác phiên dịch giùm:
Đồng chí ấy nói là đoàn đi biểu diễn ở các địa phương
rất phấn khởi, ở đâu đoàn cũng được hoan nghênh
nhiệt liệt. Ở Hải Dương có nhiều người đã đi bộ mười
cây số để xem đoàn biểu diễn”. Thấy Bác dịch lưu loát
mọi người khâm phục về khả năng ngoại ngữ của
Bác. Sau đó Bác chia kẹo cho mọi người và không
quên gửi cho vợ đồng chí Trưởng đoàn Gaskarop một
gói kẹo và một bông hoa tươi thắm!
29

BÁC HỒ VỚI CÂY VÚ SỮA
Khắc Tuế

Mùa đông năm 1956 nhân một buổi Bác Hồ tiếp
khách, Bác cho phép một số anh chị em diễn viên
Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị vào Phủ Chủ tịch
cùng ăn cơm và tiếp khách với Bác. Trước bữa ăn,
Bác dẫn chúng tôi đi thăm vườn cây trong khuôn viên
Phủ Chủ tịch. Thành thạo như một hướng dẫn viên
của vườn bách thảo, Bác ân cần giải thích cho chúng
tôi tỉ mỉ tính năng và tác dụng của từng loại cây. Khi
đến một cây nho nhỏ xinh xinh được rào chắn rất cẩn
thận, Bác hỏi chúng tôi: “Các cháu có biết cây này là
cây gì không?”. Mọi người ngơ ngác nhìn nhau, Bác
liền giải thích: “Đây là cây vú sữa, món quà đặc biệt
của đồng bào miền Nam tặng Bác”. Nói đến hai chữ
“Miền Nam”, Bác nghẹn ngào xúc động lặng đi một
lát rồi hỏi: “Ở đây có cháu nào là người miền Nam
không?”. “Dạ thưa Bác việc này chúng cháu thật có
lỗi đã không nghĩ tới mời một đồng chí miền Nam đi
cùng”. Đồng chí Phú thấy vậy liền biến báo: “Dạ thưa
30

Bác, đây có cháu ở Lào mới về”. Bác cười đôn hậu:
“Thế à, vậy cháu là quân tình nguyện phải không?”.
Phú khấp khởi, nhanh nhảu: “Thưa vâng ạ”. Bác
khoác tay: “Thôi bây giờ Bác mời các cháu vào phòng
khách ăn cơm!”. Chúng tôi ríu rít đi theo sau Bác.
Khi vào phòng khách, Bác chỉ vào Đại tướng Võ
Nguyên Giáp hỏi chúng tôi: “Thế có biết ai đây
không?”. Anh Văn cười, Bác và chúng tôi cùng cười
rất đắc chí, rồi tất cả chúng tôi cùng các vị khách
ngồi vào bàn ăn. Bác bảo: “Bây giờ mời mọi người ăn
cơm, nếu không ăn hết thì gói mang về!”. Bác lại
nhắc: “Là lính quân đội nhân dân thì phải đánh tiêu
diệt đấy nhé!”.
Ăn xong, Bác cầm đĩa hoa chìa về phía chúng tôi.
Ngọc Diệp vội vàng chìa hai tay đỡ lấy, Bác liền giật
lại, các vị khách và chúng tôi cười vang thích thú vì
Bác trêu Ngọc Diệp. Được thể, Diệp đùa hỏi Bác:
“Thưa Bác, Bác bảo ăn không hết thì gói mang về,
thế kem có được gói mang về không ạ?”. Bác cốc khẽ
vào đầu Diệp vì câu nói hóm hỉnh của cô. Bác quay
lại chào các vị khách, đồng thời chúng tôi cũng theo
các vị khách ra về.

31

BÁC NGHE HỢP XƯỚNG
“SÓNG CỬA TÙNG”
Khắc Tuế

Vào đầu mùa hè năm 1957, Bác đi trên chiếc
Commăngca (Gas 69), vẫn bộ cánh nâu, dép lốp, Bác
đến thăm Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị. Bác đến
bất ngờ nên một vài người trông thấy cứ ngớ người
ra. Xuân Thức đang cho con ăn bột, ngoảnh nhìn
thấy Bác. Chị đứng ngây người ra như tỉnh lại như
mơ, khi định thần lại, chị hét to: “Ơ, ơ Bác, Bác! Bác
Hồ, Bác Hồ các đồng chí ơi!”. Thế là ở các ngõ ngách
trong khu nhà đoàn đóng quân, anh chị em đổ ra vây
quanh Bác. Không ai nhường ai, cứ thế chen lấn, bởi
ai cũng muốn đến gần Bác. Thấy vậy, Bác đưa ngón
tay trỏ lên miệng ra hiệu cho mọi người yên lặng. Bác
hỏi: “Thế nào, các cháu có “tủ” gì mới biểu diễn cho
Bác xem nào?”.
Ngay lập tức thực hiện yêu cầu của Bác, nhạc
trưởng Lê Đóa tập trung dàn hợp xướng hơn một
32

trăm anh chị em và dàn nhạc đang trong thời kỳ tập
huấn theo sự hướng dẫn của chuyên gia Triệu Đại
Nguyên - Triều Tiên hát bài “Sóng cửa Tùng” của
nhạc sĩ Doãn Nho. Bài hát có nội dung đấu tranh
thống nhất Nam - Bắc của đồng bào hai bên bờ sông
Hiền Lương thuộc vĩ tuyến 17 - cái mốc giới tạm thời
chia đôi đất nước. Khi nghe đến câu hát “thuyền ta
chung bến chung dòng, chung tình Nam Bắc chung
lòng đấu tranh”, Bác Hồ không cầm được nước mắt,
bởi bài hát sáng tác dựa vào chất liệu dân ca Nghệ
Tĩnh rất thiết tha tình cảm. Bài hát đã miêu tả được
chiều sâu tình cảm thống thiết giữa hai miền Nam
Bắc đang bị chia cắt. Nghe xong Bác khen tác giả và
khen sự trưởng thành về nghệ thuật của Đoàn.
Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị đang trên đường
xây dựng chính quy và chuyên nghiệp trong nghệ
thuật. Bác đã kịp thời đến động viên cổ vũ đoàn. Kể
từ ngày hòa bình lập lại, đây là lần đầu tiên Bác đến
thăm đoàn và bằng sự xúc động đến rơi nước mắt khi
xem biểu diễn, Bác đã kiểm chứng sự trưởng thành
của đoàn.

33

BÁC THĂM ĐOÀN CA MÚA
QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
TẠI BÌNH NHƯỠNG
Khắc Tuế

Đoàn ca múa Quân đội nhân dân Việt Nam được
Nhà nước cử đi dự Đại hội liên hoan thanh niên và
sinh viên thế giới lần thứ sáu tại Mátxcơva mùa hè
năm 1957. Nhân dịp này, đoàn còn được đi thăm và
biểu diễn ở bốn nước xã hội chủ nghĩa: Liên Xô,
Trung Quốc, Triều Tiên và Mông Cổ. Khi chúng tôi
đang biểu diễn ở Bình Nhưỡng - Thủ đô của nước
Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên, thì được tin
Bác sẽ đến thăm đoàn.
Đại sứ quán Việt Nam ngự ở quả đồi phía tây
Bình Nhưỡng. Chúng tôi được triệu tập đến đây để
đón Bác. Đồng chí Đại sứ nhắc nhở đoàn: “Bác đến
thăm Sứ quán và đoàn chỉ ít phút thôi, mong các
đồng chí văn công chú ý giữ sức khỏe cho Bác!”. Sau
mấy lời nhắc nhở ngắn gọn của đồng chí Đại sứ,
chúng tôi, cả tám chục cán bộ và diễn viên cứ đăm
34

đăm nhìn con đường từ sứ quán dẫn ra quốc lộ để
theo dõi đoàn xe của Bác, thì Bác đã xuất hiện ngay
sau lưng mà không ai hay biết! Mấy người phát hiện
được Bác trước thì cứ ú ớ như người bị “bóng đè” vậy,
sau đó mọi người thấy Bác thì ồn ào náo nhiệt rồi
chen nhau theo Bác lên lưng đồi, đến một nơi bằng
phẳng, Bác quay lại đưa ngón tay trỏ lên miệng ra
hiệu cho mọi người im lặng, rồi bảo: “Nào bây giờ các
cô, các chú, ai có ý kiến gì phát biểu đi!”. Ca sĩ Đoàn
Thiều nhanh nhảu: “Dạ thưa Bác, chúng cháu nghe
tin Bác mới về phép phải không ạ?”. Mọi người xôn
xao, cho rằng Thiều nói thế cợt nhả quá. Nhưng với
tấm lòng độ lượng, Bác vuốt ve chòm râu trả lời: “Ừ,
Bác mới ghé thăm quê”. Thấy Bác ôn hoà trả lời,
được thể, đạo diễn Minh Tiến hỏi tiếp: “Thưa Bác
cháu mới nghe tin, gần đây ở Liên Xô, ông
Khơrútxốp bị đánh đổ, có thế nào xin Bác giải thích
cho chúng cháu ạ?”. Mọi người cũng không đồng tình
với Minh Tiến, vì Tiến đề cập một vấn đề quá lớn.
Mặc dù vậy, Bác vẫn điềm đạm trả lời: “Thôi, việc
này thì chú phải tự giải thích lấy thôi”. Minh Tiến
lại gặng thêm, không hề quan tâm đến sự băn khoăn
của c...